خاك نيشابور را كه از نواحى خراسان است نيز به اين اسم مىنامند . و رفائيل صاحب كه يكى از سيّاحان انگليس است در سنهء 1267 به سياحت آن صفحات رفته چنين مىنگارد : استرآباد طول شرقيش 51 درجه و سى و پنج دقيقه و عرض شماليش 36 درجه و چهل و چهار دقيقه بنايش در كنار بحر خزر / 7 / واقع است و لنگرگاه خوبى است . بيع و شرى و تجارتش قابل و موفور و سود و نفعش مشهور و اراضيش مزروع و مثمر و خلقش چهل و پنج هزار نفر است . شرافتى كه مخصوص اين شهر است و بر ساير بلاد آن را ترجيح و تقديم مىدهند اين است كه موطن شريف سلاطين و خوانين عظيم الاقتدار قاجار است . چون مرحوم محمد حسن خان اعتماد السلطنه در كتاب مرآت البلدان اصل و نسب ايل جليل قاجار را جمع و تأليفات هر يك از مورّخين را نگاشته‌اند لهذا اين بنده خلاصه نموده و حاصل مطلب را در اين جغرافياى مختصر مىنگارد . ابو المعالى عبد الرزاق بيك در تاريخ مآثر سلطانى نگاشته در ميان اتراك قاجار سه طايفه بوده از سلاوس و يكى از شكقوت و ديگرى از جلاير . آنكه از سلاوس بود به ايران نيامده و آنكه از شكقوت است معدودى است كه در جزو طايفهء مغول است . ايل جليل قاجار از اجلّهء اتراك جلاير و صاحب دولت و از كنار رود جيحون تا حدود رى در زير حكم سرتاق پدر قاجار بوده و او به فرمان اباقاآن به اتابكى ارغون معزّز و ارغون تربيت يافتهء اوست . سرتاق اول پسر سابا و قاجار پسر سرتاق نويان است و مملكت مختصهء به سرتاق از قزل آغاج مغان تا حدود نيشابور بوده و دار الملك او گرگان و نسلش در گرگان و استرآباد زياد شد و در عهد غازان ، محمود خان و نيز سابق از هزارهء خاص از تومان تايجو بعد از آنكه غازان پسر تايجو را به ياسا رسانيد تومان تايجو را به قاجار مفوّض كرده قاجار نهايت اعتبار را به هم رسانيد و ولايت پدرش نيز در دست او بود . و در قديم فرزندان جلاير را كويانك مىگفتند و اين لغت ختائى و به معنى خان بزرگ و پادشاه است و ميسرهء لشكر چنگيز خان را ايشان داشته‌اند و در رشادت و مملكت گيرى / 8 / نهايت مشهور بوده‌اند و در عهد منكوقاآن منكسارنويان از جلاير امير ديوانخانه بوده و آروق و بوقا پسرهاى كلاى با هلاكو خان به ايران آمدند و ملازم اباقا خان بودند و به تربيت اباقا خان امير بزرگ شدند و سرتاق نويان پسر سابانويان كه در زمان طفوليّت ارغون خان در خراسان و مازندران اميرالامرا بود پسرى داشته قاجار نام [ كه ] نسل قاجار از اوست و ابتداى توالد و